Baczenie – uwaga, rozsądek, pamięć, roztropność

Bałwan – posąg bóstwa, pogański bożek

Bawić – zatrzymywać kogoś, przebywać gdzieś, zwlekać, zajmować się czymś

Biegun – pionowa oś, zawias; także osoba uciekająca

Bieżyć – biec, spieszyć się, płynąć

Bisior – kosztowna, bardzo cienka tkanina (jedwabna lub lniana)

Blecharz – rzemieślnik zajmujący się bieleniem płótna

Bojewisko – miejsce walki, bitwy; także klepisko w stodole (młocarnia)

Bojaźń – strach, lęk, głęboki szacunek (np. bojaźń Boża)

Bóżnica – świątynia (często pogańska lub synagoga)

Brzemię – ciężar, ładunek, brzemię obowiązków

Brzemienna – kobieta w ciąży

Ceklarz – pachołek miejski, strażnik, katowski pomocnik

Cetnar – w kontekście biblijnym starożytny talent (najwyższa jednostka masy i pieniądza, ok. 34–45 kg); w dawnej Europie ok. 50–60 kg

Chełpić – chwalić się, wynosić się nad innych

Chromy – kulawy, kaleki, mający bezwładną nogę

Chuć – silne pragnienie, ochota, wola

Ciżba – tłum, ścisk, zbiegowisko ludzi

Czeladź – służba domowa, pomocnicy w gospodarstwie

Czuć – doznawać zmysłami, czuwać, być przytomnym

Dowcipny – bystry, rozumny, pomysłowy, zręczny

Dziatki – dzieci

Dżdże – deszcze

Folwark – duże gospodarstwo rolne, majątek ziemski

Frasunek – zmartwienie, troska, kłopot

Fukać – mówić do kogoś z gniewem, furią lub głośno i opryskliwie

Głowa węgielna – kamień węgielny, fundament, najważniejsza część budowli

Gruby lud – pospólstwo, prości ludzie, warstwa nieszlachecka

Gumno – zespół stodół i magazynów, w których przechowywano zebrane płody rolne; także podwórze gospodarcze lub miejsce młócenia

Inkaust – atrament

Hufiec – oddział wojska

Izali – czyż, czy (dawna partykuła pytajna)

Jatki – miejsca handlu mięsem, rzeźnie

Jarzmo – uprząż dla bydła; symbol niewoli, ucisku

Kacerstwo – herezja, odstępstwo od oficjalnej wiary

Kąkol – chwast zbożowy; przenośnie coś szkodliwego i niepożądanego

Kędy – dokąd, gdzie

Komora – spiżarnia, izba, pomieszczenie gospodarcze

Korab – statek, łódź (np. Arka Noego)

Korzec – dawna miara objętości ciał sypkich

Kraj – brzeg, skraj, granica czegoś

Krasny – piękny, urodziwy, czerwony

Krewkość – ułomność ludzkiego ciała, słabość fizyczna, chorowitość, podatność na zranienia lub śmiertelność (kruchość ciała)

Kusić – wystawiać na próbę, nęcić, uwodzić

Kwapienie – śpieszenie się, pośpiech

Łożnica małżeńska – sypialnia małżonków

Manele – szerokie ozdobne bransolety

Miasto – zamiast (w wielu dawnych kontekstach) lub osada miejska

Miejsce opoczyste – miejsce skaliste, twardy grunt

Mierny – umiarkowany, spokojny, opanowany

Możny – bogaty, wpływowy, silny

Mor – zaraza, dżuma, pomór mieszkańców

Nadobny – piękny, śliczny, urodziwy

Nań – na niego

Nazad – z powrotem, wstecz

Niedźwiadek – w kontekście biblijnym i dawnej polszczyźnie: skorpion (oraz astrologiczny znak Skorpiona)

Nieskwapliwy – niespieszny, powolny, cierpliwy

Niewód – duża sieć rybacka

Obiat/Obiaty – ofiary religijne, dary składane bóstwu

Oblubieniec – pan młody, narzeczony, ukochany

Obrok – pasza dla koni, pożywienie

Odporne – w kontekście osoby ludzkiej: oporny, uparty, nieposłuszny, zbuntowany, stawiający opór

Odrzec – odpowiedzieć, odrzec komuś

Odzienie – ubranie, odzież, okrycie

Ochędożyć – oczyścić, posprzątać, przyozdobić

Okowy – kajdany, pęta

Okrom – oprócz, poza czymś

Okrócić – skrócić, ograniczyć, poskromić

Omieszkiwać – zaniedbywać, opuszczać, spóźniać się

Opłotki – płoty, ogrodzenia wokół zagrody

Oraz – jednocześnie, zarazem, natychmiast

Oręże – broń, uzbrojenie

Osławić – zniesławić, okryć złą sławą

Oścień – ostry kij do poganiania bydła; bodziec do działania

Owom (ja) – oto (jestem)

Pastwa – pasza , pastwisko

Pędzony – gnany, popychany, zmuszany do szybkiego biegu

Piątno – piętno , ślad, znak

Piecza – opieka, troska, nadzór

Pieszczotliwy – w odniesieniu do człowieka (negatywnie): rozpieszczony, zniewieściały, wątły, leniwy, nawykły do luksusów

Pierwej – najpierw, wcześniej, przedtem

Plewy – łuski ziaren zbóż, odpadki przy młóceniu

Płowy – jasnożółty, płowy kolor sierści lub dojrzałego zboża

Pochyba – błąd, pomyłka, uchybienie

Podle – obok, tuż przy kimś lub czymś

Pokalać – skazić, zanieczyścić, splamić (np. honor, sumienie)

Pokrzyk – Mandragora lekarska ( roślina lecznicza na bezpłodność oraz afrodyzjak)

Popsować – popsuć, uszkodzić

Poruczać – powierzać, oddawać pod opiekę

Posowa – sufit, strop, podniebienie

Pospołu – razem, wspólnie

Postradać – stracić, utracić

Poswarki / Sważyć – kłótnie, spory / kłócić się

Pośledni – gorszego gatunku, ostatni, podrzędny

Potomny – przyszły, należący do potomności

Potwarca – oszczerca, kłamca, potwarcza osoba

Powinna chęć – należna, obowiązkowa życzliwość lub chęć

Powinny – należny, sprawiedliwy, dłużny

Powietrzem ruszony – porażony apopleksją, paraliżem lub morowym powietrzem (zarazą)

Powinowaty – spokrewniony przez małżeństwo

Powolny – posłuszny, przychylny, uległy

Powrozy – grube sznury, liny

Pozad – z tyłu, w tyle

Półczwarta – trzy i pół (3,5)

Póty – do tego czasu, dopóki

Przezeń – przez niego

Przygana – zarzut, nagana, wada

Przyrodzenie – natura, charakter, wrodzone cechy ludzkie

Pycha – wyniosłość, zarozumiałość

Racha – puste słowo, wyraz pogardy

Rachować – liczyć, kalkulować

Rad – chętny, zadowolony, wesoły

Rajca – radny miejski, członek rady

Rańtuch – dawny rodzaj dużego szala lub chusty, służący kobietą do okrywania głowy oraz ramion

Rękojma – gwarancja, poręczenie, kaucja

Rola – ziemia uprawna, pole

Roztropny – mądry, rozsądny, ostrożny

Rota – oddział wojska, przysięga

Rybitwi – rybacy lub przymiotnik rybacki

Rychło – wkrótce, szybko

Sajdak – dawny wojskowy futerał na łuk oraz kołczan ze strzałami

Setnik – dowódca stu żołnierzy (centurion)

Sędziwość – starość, wiekowość

Snać – zapewne, podobno, widocznie

Snadnie – łatwo, bez trudu

Społem – razem, wspólnie

Sprosny – sprośny, haniebny, obrzydliwy

Sromota – wstyd, hańba, srom

Stajan – dawna miara odległości (ok. 100-200 m)

Stater – dawna grecka moneta srebrna

Statki – narzędzia, naczynia, domowy dobytek

Stągwie – duże naczynia na wodę lub wino

Szafarz – zarządca, ochmistrz, dysponent dóbr

Świekier / Świekra – teść / teściowa (rodzice męża)

Światła ( np. mąka) – biała, ( dobrze oczyszczona, dobrej jakości )

Sykiel – dawna hebrajska i babilońska jednostka wagi (ok. 11g) oraz starożytna moneta 

Taistra – torba podróżna

Trwoga – strach, alarm, niebezpieczeństwo

Trzos  – pas z kieszenią do przechowywania pieniędzy, kaleta

Ukusić – skosztować, ukąsić, popróbować

Umartwiać – nakładać na siebie post (poszczać), odmawiać sobie jedzenia i uciech cielesnych

Urągać – wyśmiewać, szydzić, naśmiewać się

Wadzić – przeszkadzać, szkodzić, kłócić się

Wątlić – osłabiać, czynić wątłym

Węgieł – róg domu, narożnik budowli

Wespół – razem, wspólnie

Wiano – majątek , opłata, dar ślubny

Wiotche – wiotkie, słabe, stare, nietrwałe

Wikłać – zaplątywać, mącić, komplikować

Wniwecz – w nic, do niczego, obrócić na marne

Wszeteczeństwo – rozpusta, cudzołóstwo, niemoralność

Wżdy – przecież, jednak, zawsze, ciągle

Zajrzyć – zazdrościć, skąpić komuś czegoś

Zakon – prawo (zwłaszcza Boże lub Mojżeszowe), reguła zakonna

Zaniechać – przestać coś robić, porzucić działanie

Zapamiętywając / zapamiętać – zapominając / zapomnieć

Zasię – zaś, natomiast, znowu

Zawściągniony – powściągliwy, opanowany, powstrzymany

Zawżdy – zawsze

Zbestwić – zezwierzęcić, zepsuć obyczajowo

Zdażyć – udać się, powieść się, przynieść korzyść

Zelżywość – obelga, zniewaga, hańba